Fintech: Đòn bẩy cho tiếp cận tài chính, đổi mới và tăng trưởng
- 1 ngày trước
- 7 phút đọc
Tác giả: Nguyễn Xuân Định
Cố vấn Viện Trưởng, HAPRI
Chuyên viên Dự án, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF)
Trong bối cảnh toàn cảnh tài chính toàn cầu năm 2026 đang biến đổi nhanh chóng, điểm giao thoa giữa công nghệ và tài chính toàn diện chưa bao giờ trở nên cốt yếu đến vậy. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vừa công bố Báo cáo Thường niên Khảo sát Tiếp cận Tài chính (FAS) 2025, với tiêu đề "Fintech, đòn bẩy cho tiếp cận dịch vụ tài chính, đổi mới và tăng trưởng."
Báo cáo này — mà tôi vinh dự đồng tác giả cùng các đồng nghiệp tại IMF — đưa ra cái nhìn toàn diện về cách fintech đang định hình lại tiếp cận tài chính trên toàn cầu, đồng thời chỉ rõ những rào cản dai dẳng và những rủi ro mới nổi mà các nhà hoạch định chính sách phải xử lý.
Cuộc cách mạng fintech: Mở rộng tiếp cận
Báo cáo 2025 xác nhận rằng các đổi mới fintech — đặc biệt là tiền di động, ví điện tử, và cho vay ngang hàng (P2P) — đang tạo ra bước tiến đáng kể trong tiếp cận tài chính, nhất là tại những khu vực ít được phục vụ.
Châu Phi cận Sahara: Mức độ sử dụng tiền di động đặc biệt cao, với số đại lý trên 100.000 người trưởng thành tăng gần gấp đôi và số giao dịch mỗi người trưởng thành tăng hơn ba lần trong vòng năm năm qua. Tài khoản tiền di động hiện đang tăng nhanh hơn tài khoản tiền gửi truyền thống trên toàn khu vực, đưa hàng triệu người chưa có tài khoản ngân hàng vào hệ thống tài chính chính thức.
Mỹ Latinh: Mạng lưới đại lý bán lẻ không qua chi nhánh đã mở rộng đáng kể, mật độ tăng gần gấp đôi trong cùng giai đoạn.
Bùng nổ số: Kể từ đại dịch COVID-19, mức độ sử dụng các sản phẩm tài chính số đã tăng tốc, giúp hàng triệu người tiếp cận các dịch vụ tiết kiệm, thanh toán và tín dụng. Ví dụ, dòng kiều hối số toàn cầu đã tăng từ 13% năm 2019 lên 46% vào năm 2024, giúp giảm đáng kể chi phí cho người lao động di cư.
Rào cản đối với tài chính toàn diện thực sự
Bất chấp đà tăng trưởng này, báo cáo chỉ ra những "nút thắt" then chốt cản trở fintech phát huy hết tiềm năng. Chỉ có khả năng tiếp cận công nghệ là chưa đủ; năng lực sử dụng công nghệ một cách hiệu quả mới là yếu tố quyết định.
"Khoảng cách kép": Chúng tôi nhận thấy rằng trình độ hiểu biết tài chính và hiểu biết số ở mức thấp đều cản trở đáng kể việc sử dụng fintech. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ biết chữ và thông thạo cao tương quan chặt chẽ với mức tiếp cận và sử dụng tài chính lớn hơn.
Hạ tầng và chi phí: Hạ tầng số chưa đầy đủ (như kết nối internet hạn chế) và chi phí thiết bị và dữ liệu cao vẫn là những rào cản lớn, đặc biệt đối với nhóm dân cư thu nhập thấp và người dân nông thôn.
Rủi ro mới nổi và nhu cầu dữ liệu
Khi các định chế tài chính phi ngân hàng (NBFIs) và các nền tảng fintech mở rộng, họ đóng vai trò then chốt trong cung ứng tín dụng ngoài hệ thống ngân hàng truyền thống. Chẳng hạn, dịch vụ Mua trước Trả sau (BNPL) đạt giá trị giao dịch khoảng 350 tỷ USD trong năm 2024. Tuy nhiên, sự mở rộng nhanh chóng này đi kèm với rủi ro, bao gồm tình trạng vay nợ quá mức và những điểm yếu vận hành như các mối đe dọa an ninh mạng.
Để quản lý các rủi ro này một cách hiệu quả, các nhà hoạch định chính sách cần dữ liệu chất lượng cao. FAS đang tích cực thu hẹp những khoảng trống dữ liệu toàn cầu. Tính đến tháng 10/2025, 163 nền kinh tế đã báo cáo dữ liệu cho FAS, và các đợt thí điểm gần đây đã thử nghiệm hơn 100 biến fintech mới — bao gồm dữ liệu về cho vay fintech, gọi vốn cổ phần cộng đồng (equity crowdfunding) và neobank.
Trường hợp Việt Nam: Bước nhảy số
Dữ liệu FAS mới nhất cho thấy Việt Nam đang trải qua một bước chuyển dịch cơ cấu đáng kể về cách thức người dân tiếp cận tài chính. Đất nước đang nhanh chóng rời xa mô hình ngân hàng "truyền thống bằng gạch và vữa" để hướng tới các giải pháp ưu tiên số, một xu hướng hoàn toàn ăn nhập với tinh thần hiện đại hóa của "Đổi Mới lần thứ hai".
Mức độ áp dụng số đang vượt xa hạ tầng vật lý
Bùng nổ tiền di động: Đây là điểm sáng quan trọng nhất cho tài chính toàn diện. Chỉ trong vòng một năm, số tài khoản tiền di động đang hoạt động đã tăng vọt từ khoảng 5,4 triệu năm 2023 lên hơn 7,4 triệu năm 2024. Mức tăng nhanh chóng này cho thấy tiền di động đang tiếp cận thành công những phân khúc dân cư mà ngân hàng truyền thống có thể đã bỏ sót.
Sử dụng thẻ tăng vọt: Số lượng thẻ tín dụng đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2020, tăng từ khoảng 6 triệu lên hơn 13,1 triệu vào năm 2024. Thẻ ghi nợ cũng tăng đều đặn, đạt mức 117,5 triệu, cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành chuẩn mực.
Hạ tầng vật lý chững lại: Ngược lại, hạ tầng truyền thống đang co lại. Số chi nhánh ngân hàng thương mại đã giảm từ 2.950 vào năm 2020 xuống còn 2.355 vào năm 2024. Tương tự, số lượng máy ATM tăng chậm (từ 19,6 nghìn lên 21,1 nghìn trong bốn năm), cho thấy các ngân hàng đang ưu tiên kênh số hơn là mở rộng vật lý.
Tài chính hội nhập ngày càng sâu — Độ sâu tài chính của Việt Nam ấn tượng so với quy mô nền kinh tế.
Tăng trưởng tín dụng: Dư nợ tín dụng của các ngân hàng thương mại đã tăng đáng kể, từ 111,5% GDP vào năm 2020 lên 136,4% vào năm 2024.
Văn hóa tiết kiệm: Tổng tiền gửi cũng đã tăng, đạt 141,5% GDP vào năm 2024. Mức trung gian tài chính cao này cho thấy hệ thống tài chính chính thức đang thu hút hiệu quả nguồn tiết kiệm trong nước.
Việt Nam phần lớn đã thành công ở giai đoạn đầu của tài chính toàn diện: mở rộng tiếp cận. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy một "nút thắt" đang hình thành quanh chất lượng và mức độ sử dụng. Để tiến lên phía trước, đất nước phải chuyển từ tư duy đơn thuần tăng các con số sang bảo đảm tính bền vững và an toàn cho bức tranh tài chính đang số hóa rất nhanh.
Thứ nhất, Việt Nam phải ưu tiên thu hẹp "khoảng cách kép" về hiểu biết tài chính và hiểu biết số. Mặc dù khối lượng tiếp cận thuần túy rất ấn tượng — minh chứng qua hơn 13 triệu thẻ tín dụng và tỷ lệ dư nợ tín dụng trên GDP gần 136,5% — đà tăng trưởng tín dụng nhanh này tiềm ẩn rủi ro nếu người tiêu dùng không được trang bị đầy đủ để quản lý. Để ngăn tình trạng vay nợ quá mức và bảo đảm hệ thống tài chính ổn định, chính phủ nên triển khai các chương trình quốc gia có mục tiêu về hiểu biết tài chính số. Giáo dục người dân không còn chỉ là một lợi ích xã hội đơn thuần; đó là một yêu cầu mang tính cơ cấu để bảo đảm 117,5 triệu thẻ ghi nợ và lượng tài khoản tín dụng đang gia tăng được sử dụng an toàn và hiệu quả.
Thứ hai, phạm vi của hệ thống tài chính cần được mở rộng vật lý đến vùng nông thôn bằng cách khuyến khích mở rộng mạng lưới đại lý tiền di động. Dữ liệu cho thấy một sự phân kỳ: mức độ áp dụng số tăng vọt — số tài khoản tiền di động đang hoạt động đã nhảy lên hơn 7,4 triệu vào năm 2024 — trong khi hạ tầng ngân hàng vật lý như chi nhánh đang co lại. Để tránh bỏ rơi cư dân nông thôn khi chi nhánh ngân hàng đóng cửa, mạng lưới đại lý tiền di động phải mở rộng vượt mức khoảng 11.889 điểm hiện nay. Các đại lý này đóng vai trò là những "ATM người thật" thiết yếu, kết nối khoảng cách giữa giá trị số và nền kinh tế tiền mặt vẫn đang chi phối nhiều sinh kế nông thôn.
Cuối cùng, các nhà hoạch định chính sách nên chuyển trọng tâm chính từ "tiếp cận" sang "sử dụng và chất lượng". Việt Nam phần lớn đã vượt qua rào cản đầu tiên của tài chính toàn diện; mức độ phổ cập cao của tài khoản và thẻ đã chứng minh điều đó. Thách thức tiếp theo là xây dựng một khung khổ điều tiết vững chắc nhằm bảo vệ dữ liệu người tiêu dùng và tăng cường an ninh mạng. Khi hệ thống tài chính ngày càng số hóa và thiên về tín dụng, rủi ro bất ổn và gian lận cũng tăng lên. Củng cố các quy định sẽ bảo đảm rằng cuộc bùng nổ số này là bền vững, gìn giữ những tiến bộ đã đạt được và ngăn chặn các "nút thắt trong tư duy" có thể làm chậm sự phát triển dài hạn.
Kết luận
Báo cáo FAS 2025 khẳng định rằng dù fintech là một động lực mạnh mẽ cho tài chính toàn diện, nó cần một hệ sinh thái hỗ trợ để phát triển. Cải cách thể chế phải đi kèm với đầu tư vào hạ tầng số và hiểu biết số. Hướng về phía trước, sự sẵn có của dữ liệu kịp thời và chi tiết sẽ là nền tảng cho việc hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, bảo đảm rằng lợi ích của fintech được chia sẻ cho tất cả.
Đọc báo cáo đầy đủ tại đây: Khảo sát Tiếp cận Tài chính 2025
Bài viết tóm tắt các phát hiện từ Báo cáo Thường niên Khảo sát Tiếp cận Tài chính 2025, được biên soạn bởi Fozan Fareed, Katia Huayta-Zapata, Nguyễn Xuân Định, và Miguel Segoviano.
