Động thái sử dụng đất nông nghiệp tại vùng ngập lũ Đồng bằng sông Cửu Long: hàm ý thủy động lực đối với chế độ lũ và các phương án thích ứng

Do quá trình thâm canh lúa được thúc đẩy bởi chính sách an ninh lương thực quốc gia, vùng ngập lũ ở phần thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long đã thay đổi về sinh thái nông nghiệp, từ một vùng ngập lũ theo mùa trở thành khu vực sản xuất lúa thâm canh cao. Để có thể thâm canh lúa, hệ thống hạ tầng kiểm soát lũ quy mô lớn đã được xây dựng, đặc biệt là đê bao thấp và đê bao cao, nhằm kiểm soát lượng nước vào đồng ruộng. Kết quả là, đồng bằng này đã trở thành nguồn đóng góp chủ yếu cho an ninh lương thực của Việt Nam, và sản lượng cao của đồng bằng đã đưa Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này đã làm giảm khả năng trữ lũ của đồng bằng, suy giảm chất lượng đất và nước, đồng thời làm suy yếu các dịch vụ hệ sinh thái của đồng bằng. Nghiên cứu được trình bày trong luận án này có hai mục tiêu chính: xác định tác động của việc xây dựng rộng khắp hạ tầng kiểm soát lũ đến động thái lũ của đồng bằng, và tìm hiểu các phương án thích ứng nhằm tối đa hóa tính bền vững về sinh kế và tính bền vững về sinh thái trên đồng bằng. Một mô hình thủy động lực 1D-quasi2D sẵn có đã được phát triển cho toàn hệ thống đồng bằng để mô phỏng lưu lượng lũ và mực nước sông, có xét đến bốn kịch bản xây dựng đê bao. Từ góc nhìn sinh kế bền vững, các hệ thống canh tác thay thế được khảo sát bằng phân tích đa tiêu chí và phân tích chi phí - lợi ích ở quy mô địa phương, dựa trên nhiều cuộc phỏng vấn với các bên liên quan hoạt động trong các vùng có loại đê bao khác nhau và ở những vị trí khác nhau trên vùng ngập lũ. Bước tiếp theo là phân tích sâu hơn chi phí và lợi ích, đồng thời chuyển trọng tâm sang quy mô toàn đồng bằng, cũng như xem xét các kịch bản kiểm soát lũ khác nhau trong tương lai. Qua đó, nghiên cứu này mở rộng hiểu biết về tác động của hạ tầng kiểm soát lũ quy mô rộng đến các hình thái thủy động lực và rủi ro lũ ở thượng nguồn và hạ nguồn trong các hệ thống đồng bằng. Các phát hiện của nghiên cứu cho thấy cần phát triển những chiến lược quản lý đất và nước cùng các hệ thống canh tác dựa trên lũ, thay vì tiếp tục mở rộng hạ tầng đê bao cao và các hệ thống canh tác đi kèm. Thực tế, nghiên cứu nhận thấy các hệ thống canh tác trong vùng đê bao thấp mang lại hiệu quả kinh tế và môi trường cao hơn trong dài hạn. Tuy nhiên, cần ghi nhận một số lợi thế nhất định của hệ thống đê bao cao, chẳng hạn khả năng bảo vệ các khu vực đã được xây dựng và việc nông dân dễ dàng tiếp cận thị trường lúa gạo ổn định.