Áp lực môi trường và chuyển đổi sinh kế ở Đồng bằng sông Cửu Long
Một bài tổng quan do Dung Duc Tran (Nghiên cứu viên Cộng tác cấp cao, HAPRI) cùng các đồng nghiệp đồng tác giả khảo sát mối quan hệ giữa chuyển đổi sinh kế và áp lực môi trường ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bài viết phân tích những dịch chuyển nông nghiệp trong 50 năm qua nhằm xác định các lộ trình thích ứng khả thi. Bài tổng quan liên hệ nước biển dâng do biến đổi khí hậu, việc phát triển đập thủy điện, khai thác cát và khai thác nước ngầm với thay đổi sử dụng đất và chuyển đổi sinh kế tại một vùng trọng yếu đối với an ninh lương thực quốc gia.
Bối cảnh
Đồng bằng sông Cửu Long là vùng trọng yếu đối với an ninh lương thực quốc gia và thị trường nông sản toàn cầu. Tuy vậy, vùng này đang bị đe dọa bởi biến đổi khí hậu, các đập thủy điện, khai thác cát và khai thác nước ngầm quá mức. Những áp lực này thách thức năng suất nông nghiệp và tính bền vững của đồng bằng trong kỷ Nhân sinh (Anthropocene).
Dù đã có những nỗ lực tăng cường khả năng chống chịu, các tác giả xác định vẫn còn một khoảng trống quan trọng trong hiểu biết về cách các chuyển đổi nông nghiệp này ứng phó với những thách thức môi trường.
Phương pháp
Đây là một bài tổng quan. Bài viết khảo sát mối quan hệ đa chiều giữa chuyển đổi sinh kế và áp lực môi trường ở đồng bằng, đồng thời cung cấp một phân tích toàn diện về những dịch chuyển nông nghiệp trong 50 năm qua nhằm xác định các lộ trình thích ứng khả thi.
Kết quả chính
Bài tổng quan cho thấy nước biển dâng do biến đổi khí hậu và việc phát triển đập thủy điện đều làm gia tăng xâm nhập mặn và gây thiệt hại cho nhiều diện tích đất nông nghiệp. Hai yếu tố này dẫn đến thay đổi sử dụng đất và chuyển đổi sinh kế đáng kể, đặc biệt ở các vùng ngập lũ và ven biển.
Khai thác cát đã ảnh hưởng đáng kể đến các chuyển dịch sinh kế ở khu vực đô thị thông qua việc gây sạt lở bờ sông và làm mất đất nông nghiệp.
Khai thác nước ngầm trên diện rộng gây sụt lún đất, kéo theo việc phân bổ đất đai, đặc biệt ở các vùng ven biển.
Trong phần kết luận, các tác giả mô tả những áp lực này có tác động gián tiếp đến chuyển đổi sinh kế nông nghiệp trên toàn đồng bằng. Quá trình chuyển đổi này phụ thuộc trực tiếp vào nhu cầu thị trường và các chính sách quốc gia trong những bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội khác nhau.
Hàm ý chính sách
Các tác giả viết rằng việc khai thác nước ngầm và khai thác cát lòng sông nên được cấm dần ở những nơi tài nguyên bị khai thác quá mức hoặc còn hạn chế, theo các mục tiêu cắt giảm hằng năm rõ ràng. Các tác giả nêu rằng một chiến lược phối hợp với sự tham gia của chính quyền địa phương, các nhà khoa học và cộng đồng là thiết yếu để giải quyết cả áp lực bên ngoài lẫn bên trong đối với môi trường châu thổ trên toàn thế giới.
Từ khóa:
Đồng bằng sông Cửu Long
Sinh kế
Xâm nhập mặn
Thay đổi sử dụng đất
Khai thác cát
Thích ứng
Liên kết:
Trích dẫn:
Tran, D. D., Park, E., Wang, J., Loc, H. H., Lee, J., Zhan, S., & Kantoush, S. A. (2025). Environmental pressures on livelihood transformation in the Vietnamese Mekong Delta: Implications and adaptive pathways. Journal of Environmental Management, 377, 124597.
