Thuế môi trường có làm gia tăng kinh tế ngầm? Bằng chứng từ 61 quốc gia
Đã cập nhật: 5 ngày trước
Một nghiên cứu mới đăng trên Annals of Public and Cooperative Economics, do Canh Phuc Nguyen (Nghiên cứu viên Cộng tác cấp cao, HAPRI) đồng tác giả, cho thấy thuế môi trường làm mở rộng đáng kể quy mô kinh tế ngầm, đồng thời chỉ ra nguyên nhân: thuế môi trường đẩy tỷ lệ thất nghiệp và gánh nặng thuế tổng thể lên cao. Với các chính phủ đang xây dựng cơ chế thuế carbon và thuế năng lượng, cách thiết kế sắc thuế quan trọng không kém bản thân sắc thuế đó.
Bối cảnh
Thuế môi trường đã trở thành một trong những công cụ được áp dụng rộng rãi nhất để định hướng nền kinh tế theo hướng giảm phát thải và hạn chế cạn kiệt tài nguyên. Lập luận nền tảng khá đơn giản — định giá phần thiệt hại, thì doanh nghiệp và hộ gia đình sẽ giảm hành vi gây ra thiệt hại đó. Tuy nhiên, các sắc thuế làm tăng chi phí năng lượng, ô nhiễm và sử dụng tài nguyên cũng đồng thời làm tăng chi phí hoạt động trong khu vực chính thức, và điều gì xảy ra ở khía cạnh này thì còn ít được biết đến hơn nhiều.
Kinh tế ngầm — hoạt động sản xuất hợp pháp về bản chất nhưng được che giấu khỏi nhà nước — chính là nơi áp lực đó có thể bộc lộ. Khi hoạt động chính thức trở nên tốn kém hơn, một phần hoạt động không biến mất; nó dịch chuyển ra ngoài phạm vi thu thuế. Điều này tác động kép đến chính sách môi trường: hoạt động phi chính thức vừa không bị đánh thuế vừa không được quản lý, nên nó bào mòn cả nguồn thu lẫn hiệu quả môi trường mà sắc thuế được thiết kế để tạo ra.
Phương pháp
Nghiên cứu xây dựng một bộ dữ liệu bảng toàn cầu gồm 61 quốc gia với dữ liệu từ năm 2002 đến 2018, được chia thành nhóm thu nhập cao và nhóm thu nhập thấp và trung bình để có thể so sánh tác động giữa các trình độ phát triển. Ngoài việc ước lượng mối quan hệ tổng thể, các tác giả sử dụng mô hình phương trình đồng thời để kiểm định các kênh truyền dẫn của thuế môi trường, và tách sắc thuế này thành bốn hình thức — thuế năng lượng, thuế ô nhiễm, thuế tài nguyên và thuế giao thông vận tải — thay vì xem thuế môi trường như một đòn bẩy duy nhất.
Kết quả chính
Thuế môi trường làm gia tăng đáng kể quy mô kinh tế ngầm — trên phạm vi toàn cầu cũng như ở cả mẫu con thu nhập cao và mẫu con thu nhập thấp và trung bình.
Độ lớn của tác động có ý nghĩa về mặt kinh tế: thuế môi trường tăng thêm một điểm phần trăm so với GDP gắn với mức tăng khoảng 0,201 điểm phần trăm trong tỷ trọng của kinh tế ngầm trên GDP.
Có hai kênh truyền dẫn tác động này. Thuế môi trường cao hơn làm tăng thất nghiệp và làm tăng gánh nặng thuế, và cả hai đều đẩy hoạt động sang các kênh phi chính thức.
Hình thức của sắc thuế cũng quan trọng. Thuế năng lượng mở rộng kinh tế ngầm một cách nhất quán ở các mẫu và dường như vận hành thông qua kênh thất nghiệp, trong khi thuế ô nhiễm, thuế tài nguyên và thuế giao thông vận tải chủ yếu tác động qua gánh nặng thuế nặng nề hơn — với thuế ô nhiễm và thuế tài nguyên thể hiện tác động dương chủ yếu ở các nước thu nhập cao.
Hàm ý chính sách
Những phát hiện này gợi ý rằng việc triển khai thuế môi trường nên đi kèm với các chính sách được thiết kế nhằm giảm thiểu các tác động bất lợi tiềm tàng đến tỷ lệ thất nghiệp và gánh nặng thuế, cả hai đều có thể gây ra chi phí xã hội đáng kể.
Từ khóa:
Thuế môi trường
Kinh tế ngầm
Thuế năng lượng
Gánh nặng thuế
Thất nghiệp
Chính sách tài khóa xanh
Liên kết:
Trích dẫn:
Nguyen, C. P., Doan, N., Doan, H., Nguyen, C. T., & Nguyen, B. Q. (2026). Environmental taxes and the economy: New evidence of the shadow economy. Annals of Public and Cooperative Economics, 97(3), 731-756.
