Những lộ trình thực tiễn ở cấp địa phương nhằm làm chậm mất cao độ ở Đồng bằng sông Cửu Long
Một bài báo do Dung Duc Tran (Nghiên cứu viên Cộng tác cấp cao, HAPRI) đồng tác giả cùng Edward Park, Philip S.J. Minderhoud, Ryan Clarke và Faith Ka Shun Chan đề xuất một chiến lược chính sách. Chiến lược này trước hết nhắm vào hai áp lực địa phương đối với Đồng bằng sông Cửu Long là khai thác cát và khai thác nước ngầm, qua đó tạo thêm thời gian cho các thỏa thuận dài hạn về lưu vực và khí hậu. Vùng đồng bằng này nuôi sống 18 triệu người và đang lún xuống do bốn áp lực tác động đồng thời.
Bối cảnh
Đồng bằng sông Cửu Long được xem là một trong những vùng châu thổ dễ tổn thương nhất thế giới. Tuy vậy, các tác giả lưu ý rằng các áp lực địa phương gây ra tình trạng mất cao độ của vùng, cùng những giải pháp khả thi để xử lý vấn đề này, vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Bốn áp lực cùng tác động lên vùng châu thổ: các đập thượng nguồn, nước biển dâng, khai thác cát lòng sông và khai thác nước ngầm.
Các nguyên nhân quy mô lớn của sụt lún đã được nhận diện rõ. Các tác giả nhận thấy điều còn ít được nghiên cứu và ít được triển khai là các giải pháp quản lý khả thi ở cấp địa phương. Những giải pháp này có thể làm chậm ngay tình trạng sụt lún và xâm nhập mặn, độc lập với những đàm phán quốc tế chậm chạp về đập và khí hậu.
Phương pháp
Bài báo tổng hợp bằng chứng về bốn áp lực gây mất cao độ ở vùng đồng bằng và sử dụng kết quả mô phỏng kịch bản về việc giảm bơm hút nước ngầm và cắt giảm hạn ngạch khai thác cát cấp tỉnh. Bài báo cũng xem xét các phương án chính sách mà Việt Nam có thể áp dụng ở cấp địa phương, trước khi đề ra một chiến lược gồm các biện pháp khả thi ở cấp địa phương.
Kết quả chính
Trong bốn áp lực tác động đồng thời lên vùng đồng bằng, các đập thượng nguồn đã cắt giảm 70%–83% lượng trầm tích về hạ lưu (dự báo 96% nếu toàn bộ các dự án theo kế hoạch được triển khai), và mực nước biển trung bình đang dâng 1,5–2 cm/năm.
Khai thác cát lòng sông hiện lấy đi khoảng 3 Mm³ mỗi năm và làm lòng dẫn sâu thêm tới 15 cm/năm. Trong khi đó, việc khai thác nước ngầm khoảng 2,5 Mm³ mỗi ngày đã đẩy nhanh sụt lún mặt đất từ dưới 3 cm/năm trong giai đoạn 2006–2010 lên mức đỉnh 5–6 cm/năm hiện nay.
Mô phỏng kịch bản cho thấy giảm một nửa lượng bơm hút sẽ ổn định cột áp tầng chứa nước và giảm khoảng 50% mức sụt lún trong vòng một thập niên. Trong khi đó, cắt giảm 30%–50% hạn ngạch khai thác cát cấp tỉnh sẽ làm chậm quá trình xói sâu lòng sông và giảm nhẹ xâm nhập mặn, qua đó thu hẹp mức thiếu hụt nước tưới vốn thúc đẩy bơm hút nhiều hơn.
Vì các biện pháp khắc phục liên quan đến đập và khí hậu phụ thuộc vào những đàm phán xuyên biên giới chậm chạp, các tác giả đề xuất một chiến lược chính sách đồng tâm: trước hết siết chặt giấy phép khai thác cát, thực thi biểu giá nước ngầm lũy tiến và mở rộng các nguồn thay thế từ nước mưa và nước mặt.
Hàm ý chính sách
Các tác giả nêu rằng cần những chính sách chặt chẽ hơn trên thực tế để bảo đảm tính bền vững và khả năng chống chịu của Đồng bằng sông Cửu Long.
Từ khóa:
Đồng bằng sông Cửu Long
Sụt lún đất
Khai thác cát
Khai thác nước ngầm
Xâm nhập mặn
Quản lý nguồn nước
Liên kết:
Trích dẫn:
Park, E., Tran, D. D., Minderhoud, P. S., Clarke, R., & Chan, F. K. S. (2025). Practical paths to halt elevation loss in Vietnamese Mekong Delta. Geography and sustainability, 6(5), 100335.
