Duy trì sự đa dạng của hệ thống canh tác tích hợp lúa-cá mang lại khả năng thích ứng cho hệ thống lương thực trước biến đổi toàn cầu

Duy trì sự đa dạng của hệ thống canh tác tích hợp lúa-cá mang lại khả năng thích ứng cho hệ thống lương thực trước biến đổi toàn cầu

Bài nghiên cứu mới của TS. Nguyễn Văn Kiền, Nghiên cứu viên Cao cấp tại Viện Nghiên cứu Chính sách Nông nghiệp và Sức khỏe (HAPRI), đăng trên Frontiers in Sustainable Food Systems, Tập 4, tháng 11 năm 2020.

Sarah Freed, Benoy Barman, Mark Dubois, Rica Joy Flor, Simon Funge-Smith, Rick Gregory, Buyung A. R. Hadi, Matthias Halwart, Mahfuzul Haque, S. V. Krishna Jagadish, Olivier M. Joffre, Manjurul Karim, Yumiko Kura, Matthew McCartney, Manoranjan Mondal, Van Kien Nguyen, Fergus Sinclair, Alexander M. Stuart, Xavier Tezzo, Sudhir Yadav and Philippa J. Cohen. "Maintaining Diversity of Integrated Rice and Fish Production Confers Adaptability of Food Systems to Global Change", Frontiers in Sustainable Food Systems, 4 (2020), tr. 207, DOI: 10.3389/fsufs.2020.576179.

Hình 1. Phân loại các thực hành canh tác lúa-cá với (A) hình minh họa và ảnh mô tả từng loại trong bốn ví dụ (3–6) và các điểm tham chiếu canh tác đơn (1,2). (B) Các loại có thể phân biệt qua việc sử dụng các đặc tính sinh thái nông nghiệp trên thang liên tục (cao đến thấp) về kiểm soát và thay thế các quá trình tự nhiên trong: (1) đàn cá, (2) kiểm soát nước, (3) đầu vào hỗ trợ sản xuất cá, (4) đầu vào cho lúa, và (5) các thể chế kiểm soát tiếp cận cá.

TÓM TẮT:

Lúa gạo và cá là những thực phẩm được ưa chuộng, có vai trò thiết yếu đối với chế độ ăn lành mạnh và đầy đủ dinh dưỡng, đồng thời tạo nền tảng cho các nền kinh tế địa phương và quốc gia trên khắp châu Á. Mặc dù các cuộc chuyển đổi hay "cách mạng" trong nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản nửa thế kỷ qua chủ yếu dựa vào canh tác đơn (monoculture) thâm canh để tăng sản lượng lúa và cá, các cách tiếp cận sinh thái nông nghiệp (agroecological) hỗ trợ đa dạng sinh học và tận dụng các quá trình tự nhiên đặc biệt phù hợp để hướng tới chuyển đổi hệ thống lương thực với kết quả bao trùm hơn, nhạy cảm với dinh dưỡng và bền vững về sinh thái. Sản xuất lúa và cá thường được tích hợp trong cùng không gian vật lý, thời gian và xã hội, với sự khác biệt đáng kể giữa các loại hình canh tác và mức độ phổ biến.

Tại Campuchia, ngư trường ruộng lúa dựa nhiều vào các quá trình tự nhiên vẫn tồn tại trên tới 80% diện tích lúa, trong khi mô hình lúa-tôm phụ thuộc nhiều hơn vào đầu vào và cơ sở hạ tầng đang mở rộng trên đất lúa của Việt Nam. Chúng tôi cho thấy một danh mục đa dạng các thực hành canh tác tích hợp đóng góp như thế nào cho chính sách, nghiên cứu và thực hành về hệ thống lương thực bền vững và nhạy cảm với dinh dưỡng. Trước hết, chúng tôi xây dựng một bộ phân loại các thực hành canh tác tích hợp minh họa bản chất và mức độ của: (a) thả cá, (b) quản lý nước, (c) sử dụng đầu vào tổng hợp, và (d) các thể chế kiểm soát tiếp cận cá. Thứ hai, chúng tôi tổng hợp các nghiên cứu và đổi mới gần đây giúp cải thiện hiệu quả của từng loại thực hành. Thứ ba, chúng tôi tổng hợp dữ liệu về mức độ phổ biến, kết quả và quỹ đạo của các thực hành này tại bốn quốc gia ở Nam Á và Đông Nam Á phụ thuộc nhiều vào cá và lúa cho an ninh lương thực và dinh dưỡng. Tập trung vào những thay đổi kể từ cuộc chuyển đổi hệ thống lương thực do Cách mạng Xanh mang lại, chúng tôi minh họa các thực hành canh tác tích hợp tiếp tục phục vụ một loạt mục tiêu ở các mức độ khác nhau: an ninh lương thực và dinh dưỡng, đa dạng hóa sinh kế nông thôn và cải thiện thu nhập, và bảo tồn đa dạng sinh học. Năm chuyển dịch để hỗ trợ chuyển đổi hệ thống lương thực hiện nay [tức là tách bạch (1) các thực hành canh tác và (2) các mục tiêu, (3) sử dụng các chỉ số đo lường đa dạng, (4) đánh giá đúng đổi mới mới nổi và gắn với địa phương, (5) xây dựng năng lực thích ứng] sẽ đẩy nhanh tiến độ hướng tới Mục tiêu Phát triển Bền vững số 2, đặc biệt thông qua đảm bảo duy trì hệ sinh thái, sản xuất lương thực bền vững và các thực hành nông nghiệp có khả năng chống chịu để thích ứng với biến đổi toàn cầu.

Hình 6. Dòng thời gian các sự kiện ảnh hưởng đến thực hành canh tác lúa-cá tại Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam.

KẾT LUẬN:

Các quan điểm hệ thống đối với các thách thức song hành về môi trường và an ninh lương thực-dinh dưỡng mà chúng ta đang đối mặt đang được chú ý nhiều hơn trong các diễn đàn chính sách, mở ra cơ hội đón nhận sự đa dạng trong tầm nhìn về thay đổi nông nghiệp. Tạo điều kiện cho các cách tiếp cận sinh thái nông nghiệp đóng góp vào chuyển đổi hệ thống lương thực có tiềm năng cải thiện tiến độ hướng tới Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG) "Không còn nạn đói". Bằng chứng mà chúng tôi tổng hợp đã thể hiện điều này cho các vùng sản xuất lúa và cá. Các thực hành canh tác lúa-cá tích hợp và sinh thái nông nghiệp có thể đóng góp cho năng suất và thu nhập của các nhà sản xuất lương thực quy mô nhỏ, cũng như cho việc duy trì hệ sinh thái và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu và thiên tai, phù hợp với các mục tiêu SDG 2.3 và 2.4. Việc triển khai năm chuyển dịch mà chúng tôi đề xuất cho chuyển đổi hệ thống lương thực có thể duy trì hoặc cải thiện thêm sản lượng lúa và sản xuất lúa-cá ở mức đầy đủ. Hơn thế, các chuyển dịch này hỗ trợ tính toàn vẹn sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học song hành với việc cung cấp một loạt các lợi ích về dinh dưỡng và sinh kế, tương xứng với một tầm nhìn toàn diện về hệ thống lương thực bền vững.