Con dao hai lưỡi của công nghệ số: vì sao ICT ban đầu thu hẹp rồi sau đó nới rộng khoảng cách thu nhập tại Việt Nam
Dựa trên dữ liệu cấp tỉnh trong hai thập kỷ, nghiên cứu này cho thấy mối liên hệ giữa phát triển số và bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam có dạng hình chữ U: công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) thu hẹp khoảng cách thu nhập ở giai đoạn đầu của quá trình mở rộng số, nhưng vượt qua một điểm nhất định, tác động san bằng đó mờ dần và bất bình đẳng bắt đầu gia tăng trở lại. Nói cách khác, chuyển đổi số không tự động mang tính bao trùm.
Bối cảnh
Chuyển đổi số được cổ vũ rộng rãi như một con đường dẫn tới tăng trưởng bao trùm hơn — thông tin rẻ hơn, khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn, dịch vụ công tốt hơn. Tuy nhiên, bằng chứng về việc ai thực sự hưởng lợi vẫn còn gây tranh luận, và đặc biệt mỏng đối với các nền kinh tế đang phát triển, nơi kết nối, kỹ năng và hạ tầng phân bố không đồng đều.
Việt Nam là một trường hợp đáng chú ý: một quốc gia có thu nhập trung bình thấp đang trong giai đoạn mở rộng số nhanh chóng, với các tỉnh ở những mức độ rất khác nhau của quá trình đó. Phần lớn các nghiên cứu hiện có so sánh giữa các quốc gia, qua đó lấy trung bình và triệt tiêu chính sự khác biệt có ý nghĩa đối với chính sách quốc gia. Thay vào đó, nhìn vào bên trong một quốc gia cho phép đặt câu hỏi liệu tác động phân phối của ICT có thay đổi khi phát triển số ngày càng sâu rộng hay không.
Phương pháp
Nhóm tác giả xây dựng bộ dữ liệu bảng cấp tỉnh gồm sáu đợt khảo sát hai năm một lần từ 2012 đến 2022, kết hợp ước lượng System GMM hai bước — vốn xử lý tính động và tính nội sinh thường gặp ở dữ liệu bất bình đẳng — với mô hình ngưỡng động cho phép quan hệ ICT–bất bình đẳng chuyển trạng thái khi mức độ phát triển số vượt qua một điểm cắt được ước lượng, thay vì giả định một tác động cố định duy nhất.
Kết quả chính
Quan hệ giữa ICT và bất bình đẳng thu nhập không tuyến tính: các ước lượng chỉ ra một cách vững chắc mô thức hình chữ U.
Ở những tỉnh đang ở giai đoạn phát triển số sớm hơn, mức ICT cao hơn đi cùng với khoảng cách thu nhập hẹp hơn — nhưng vượt qua ngưỡng ước lượng, tác động san bằng suy yếu và bất bình đẳng có xu hướng tăng lên.
Tác động khác biệt rõ rệt giữa các tỉnh, cho thấy ảnh hưởng của ICT lên phân phối thu nhập phụ thuộc vào điều kiện kinh tế địa phương và các đặc điểm cơ cấu.
Hàm ý chính sách là quá trình mở rộng số cần đi kèm các biện pháp bổ trợ — mở rộng khả năng tiếp cận, nâng cao năng lực số và triển khai phù hợp với điều kiện địa phương — thay vì mặc định coi đó là bao trùm.
Hàm ý chính sách
Những phát hiện này gợi ý rằng việc mở rộng số hóa không tự thân mang tính bao trùm và cần đi kèm với các chính sách mở rộng khả năng tiếp cận, tăng cường năng lực số, và điều chỉnh cách triển khai phù hợp với điều kiện địa phương. Kết quả về tính không đồng nhất của nghiên cứu cũng gợi ý rằng một cách tiếp cận chính sách áp dụng đồng loạt khó có khả năng mang lại hiệu quả.
Từ khóa:
Bất bình đẳng thu nhập
Công nghệ thông tin và truyền thông
Khoảng cách số
Hiệu ứng ngưỡng
Việt Nam
Chuyển đổi số
Liên kết:
Trích dẫn:
Vo, T. T., Nguyen, T. T., Nguyen, H. B., & Phan, K. T. (2026). The double-edged sword of digital technology: U-shaped effects on income inequality in Vietnam. World Development Perspectives, 43, 100809.
